Ιερόδουλες: η ιστορία μιας λέξης και τι σημαίνει σήμερα
Ελάχιστες ελληνικές λέξεις κουβαλούν τόσο βάρος σε τέσσερις συλλαβές. Η «ιερόδουλη» ακούγεται σοβαρή, σχεδόν λόγια, και χρησιμοποιείται σε δελτία ειδήσεων και αστυνομικά ρεπορτάζ ακριβώς επειδή μοιάζει ουδέτερη. Δεν είναι. Είναι ένας ευφημισμός με συγκεκριμένη διαδρομή, και η διαδρομή αυτή λέει πολλά για το πώς μιλάει μια κοινωνία για κάτι που δεν θέλει να ονομάσει.
Το κείμενο αυτό παρακολουθεί τη λέξη από την αρχαία της χρήση ως τη σημερινή, ξεχωρίζει τους σύγχρονους όρους που χρησιμοποιούνται στην Ελλάδα και δείχνει ποιοι από αυτούς αντιστοιχούν σε πραγματικά διαφορετικές μορφές εργασίας. Το τελευταίο έχει πρακτική αξία: η λέξη που θα χρησιμοποιήσετε όταν σηκώσετε το τηλέφωνο καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την απάντηση που θα πάρετε.
Η καταγωγή του όρου
Κυριολεκτικά, η λέξη σημαίνει «υπηρέτρια του ιερού» και συνδέεται με πρόσωπα προσδεδεμένα σε ναούς. Σε μια σειρά αρχαίων πηγών, ιδίως γύρω από λατρείες της Ανατολικής Μεσογείου και συγκεκριμένα ιερά της Αφροδίτης, γίνεται λόγος για γυναίκες αφιερωμένες σε ναό των οποίων τα καθήκοντα περιλάμβαναν και σεξουαλική διάσταση.
Η σύγχρονη έρευνα αντιμετωπίζει αυτές τις αναφορές με σημαντική επιφύλαξη. Ένα μεγάλο μέρος τους προέρχεται από συγγραφείς που περιγράφουν ξένους λαούς με σκοπό να τους παρουσιάσουν ως παράξενους ή κατώτερους, και τα αρχαιολογικά τεκμήρια είναι πολύ πιο αμφίσημα από τα κείμενα. Η εικόνα ενός οργανωμένου συστήματος ιερής πορνείας στην αρχαία Κόρινθο, όπως κυκλοφορεί λαϊκά, θεωρείται σήμερα στην καλύτερη περίπτωση υπερβολή.
Αυτό που μένει βέβαιο είναι ότι η λέξη δεν γεννήθηκε ως όρος για την εμπορική δραστηριότητα. Μεταφέρθηκε σε αυτήν πολύ αργότερα, και μεταφέρθηκε επειδή ήταν αρκετά μακρινή ώστε να μη φαίνεται προσβλητική.
Πώς έγινε ευφημισμός
Η μετακίνηση ολοκληρώθηκε στη νεότερη ελληνική γλώσσα, όπου η ανάγκη για έναν όρο κατάλληλο για επίσημη χρήση ήταν πιεστική. Οι υπάρχουσες λέξεις ήταν είτε χυδαίες είτε νομικές. Η «ιερόδουλη» πρόσφερε μια τρίτη λύση: λόγια, αρχαιοπρεπής, με αρκετή απόσταση από το αντικείμενο ώστε να μπορεί να ειπωθεί σε δελτίο ειδήσεων.
Το κόστος αυτής της λύσης είναι ότι η λέξη δεν χρησιμοποιείται ποτέ από τους ίδιους τους ανθρώπους που περιγράφει. Κανείς δεν αυτοπροσδιορίζεται έτσι. Είναι όρος τρίτων, και συγκεκριμένα όρος θεσμών: αστυνομίας, δημοσιογραφίας, διοίκησης. Αυτή η απόσταση είναι εγγεγραμμένη στη χρήση της.
Ο κύκλος των ευφημισμών
Το φαινόμενο επαναλαμβάνεται σε κάθε γλώσσα και σε κάθε ταμπού. Ένας ουδέτερος όρος υιοθετείται, χρησιμοποιείται αρκετά ώστε να απορροφήσει το βάρος του πράγματος που περιγράφει, γίνεται και ο ίδιος βαρύς, και αντικαθίσταται από τον επόμενο. Στα ελληνικά αυτός ο κύκλος έχει γίνει τουλάχιστον τρεις φορές μέσα σε έναν αιώνα, και η σημερινή γενιά όρων βρίσκεται ήδη στο μέσο του.
Ο χάρτης των σημερινών λέξεων
Στα ελληνικά σήμερα κυκλοφορούν παράλληλα αρκετοί όροι, με διαφορετικό ύφος και διαφορετική χρήση.
- Ιερόδουλη: θεσμικός και δημοσιογραφικός όρος. Ουδέτερος στην πρόθεση, απόμακρος στην πράξη.
- Εκδιδόμενη: νομικού και διοικητικού ύφους, το λεξιλόγιο των εγγράφων.
- Πόρνη: ο παλαιότερος όρος, σήμερα κυρίως προσβλητικός στην καθημερινή χρήση.
- Συνοδός: ο σύγχρονος όρος της αγοράς, δανεισμένος από το αγγλικό escort, και ο μόνος που χρησιμοποιείται και από τους ίδιους τους ανθρώπους.
- Καλλιτέχνιδα, χορεύτρια, κονσομασιόν: όροι που αφορούν μαγαζιά και θέαμα και συχνά, λανθασμένα, θεωρούνται συνώνυμοι με τα παραπάνω.
Οι τρεις πρώτοι όροι περιγράφουν περίπου το ίδιο πράγμα με διαφορετική στάση. Ο τέταρτος περιγράφει κάτι διαφορετικό στην οργάνωση. Ο πέμπτος περιγράφει άλλη δουλειά εντελώς.
Πού οι λέξεις αντιστοιχούν σε πραγματικές διαφορές
Πέρα από το ύφος, υπάρχουν και ουσιαστικές διακρίσεις που χάνονται όταν όλα μπαίνουν στο ίδιο καλάθι. Η βασική είναι το ποιος ελέγχει τους όρους της δουλειάς: ώρες, τιμή, επιλογή, δικαίωμα άρνησης.
Σε ένα άκρο βρίσκονται σχήματα όπου ελάχιστα από αυτά ελέγχονται από το άτομο που κάνει τη δουλειά. Στο άλλο, μια συνοδός που δουλεύει μέσω γραφείου ή μόνη της, ορίζει τιμή, ώρες και όρια, και αρνείται ό,τι δεν της ταιριάζει χωρίς συνέπειες. Η απόσταση ανάμεσα στα δύο είναι πολύ μεγαλύτερη από την απόσταση ανάμεσα σε δύο λέξεις, και είναι η μόνη διάκριση που έχει πραγματική σημασία.
Ο λόγος που ο όρος «συνοδός» επικράτησε στην αγορά δεν είναι μόνο εξωραϊσμός. Περιγράφει και μια πραγματική αλλαγή στο περιεχόμενο: ραντεβού που περιλαμβάνουν δείπνο, έξοδο, συνοδεία σε εκδήλωση, βραδιές που τιμολογούνται συνολικά και όχι με το κομμάτι. Το αντικείμενο δεν είναι πανομοιότυπο με αυτό που περιέγραφαν οι παλαιότερες λέξεις.
Τι σημαίνει λειτουργικά «συνοδός»
Σε ένα γραφείο σαν το δικό μας ο όρος έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο. Υπάρχει προφίλ με φωτογραφίες και δηλωμένη τιμή, που ξεκινά από 120 με 150 ευρώ την ώρα ανάλογα με το άτομο. Υπάρχει συνεννόηση από πριν για τόπο, διάρκεια και ό,τι άλλο χρειάζεται να συμφωνηθεί. Η πληρωμή γίνεται σε μετρητά στην αρχή της συνάντησης και το ποσό δεν αλλάζει μετά τη συμφωνία.
Υπάρχει ελάχιστη διάρκεια, μία ώρα στο κέντρο και στις κοντινές περιοχές και δύο ώρες στα εξωτερικά προάστια και προς το αεροδρόμιο, επειδή οι διαδρομές στην Αττική είναι πραγματικές. Για δείπνο, ολόκληρο βράδυ ή διανυκτέρευση η τιμολόγηση είναι ενιαία και όχι ωριαία, και σε αυτές τις περιπτώσεις, όπως και σε ημερομηνίες με μεγάλη ζήτηση, ζητείται προκαταβολή.
Και υπάρχει το στοιχείο που δεν χωράει σε καμία από τις παλιές λέξεις: το δικαίωμα και των δύο πλευρών να πουν όχι, πριν ή κατά τη διάρκεια, χωρίς οικονομική διαπραγμάτευση και χωρίς εξηγήσεις.
Γιατί η λέξη σας αλλάζει την απάντηση
Πρακτικό σημείο που εκπλήσσει πολλούς: το λεξιλόγιο του πρώτου τηλεφωνήματος λειτουργεί ως φίλτρο και προς τις δύο κατευθύνσεις. Όποιος χρησιμοποιεί υποτιμητικούς όρους λαμβάνει σύντομες απαντήσεις και συχνά ακούει ότι δεν υπάρχει διαθεσιμότητα, ακόμη κι όταν υπάρχει. Δεν είναι ηθική τιμωρία· είναι εκτίμηση κινδύνου βασισμένη σε εμπειρία, και γίνεται μέσα σε δέκα δευτερόλεπτα.
Το αντίστροφο ισχύει επίσης. Ένα τηλεφώνημα με φυσιολογική, ευθεία γλώσσα — τι θέλετε, πότε, πού, για πόσο — παίρνει πλήρη απάντηση και συχνά καλύτερες προτάσεις, γιατί ο άνθρωπος στην άλλη άκρη έχει λόγο να ασχοληθεί. Η ευγένεια εδώ δεν είναι κοινωνική διακόσμηση, είναι πληροφορία για το τι είδους ραντεβού θα είναι.
Η λέξη στα δελτία ειδήσεων
Παρατηρήστε πού ακούγεται ο όρος και θα καταλάβετε τη λειτουργία του. Εμφανίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε αστυνομικά ρεπορτάζ, δηλαδή σε συμφραζόμενα όπου κάτι έχει πάει στραβά. Δεν εμφανίζεται ποτέ σε ουδέτερη περιγραφή εργασίας, γιατί δεν κατασκευάστηκε γι’ αυτό.
Η συνέπεια είναι ότι η λέξη έχει απορροφήσει τα συμφραζόμενά της. Όποιος την ακούει, την ακούει μαζί με μια υπόθεση προβλήματος. Είναι κλασικό παράδειγμα του πώς ένας υποτίθεται τεχνικός όρος αποκτά φορτίο όχι από τη σημασία του αλλά από το πού χρησιμοποιείται.
Το ίδιο ισχύει, αντίστροφα, για τον όρο της αγοράς. Το «συνοδός» ακούγεται σε συμφραζόμενα ραντεβού, τιμών και προγραμμάτων, δηλαδή σε συμφραζόμενα κανονικής συναλλαγής, και γι’ αυτό ακούγεται ουδέτερο. Καμία από τις δύο λέξεις δεν είναι εγγενώς φορτισμένη· τις φόρτισε η χρήση.
Τι δεν μεταφράζεται
Οι επισκέπτες από το εξωτερικό συχνά χρησιμοποιούν αγγλικούς όρους που δεν έχουν ακριβές ελληνικό αντίστοιχο, και το αντίστροφο. Το «escort» μεταφράστηκε ως «συνοδός» και κράτησε το ίδιο εύρος. Άλλοι όροι όμως δεν μεταφέρονται καθόλου, γιατί περιγράφουν θεσμικές ρυθμίσεις που δεν υπάρχουν εδώ: κατηγορίες αδειοδότησης, τύπους χώρων, μορφές εργασίας που στην Ελλάδα δεν έχουν αντίστοιχο.
Αυτό δημιουργεί πρακτικά προβλήματα στη συνεννόηση. Ένας επισκέπτης ζητά κάτι με όρους της χώρας του και υποθέτει ότι το ελληνικό ισοδύναμο θα λειτουργεί όπως εκεί. Συνήθως δεν λειτουργεί, και η διαφορά ανακαλύπτεται αργά. Ο ασφαλής δρόμος είναι να περιγράφει κανείς αυτό που θέλει με απλά λόγια αντί να χρησιμοποιεί όρους, δικούς του ή δανεικούς.
Η γλώσσα των αγγελιών
Υπάρχει και ένα τρίτο επίπεδο λεξιλογίου, αυτό των καταχωρήσεων, με δικούς του κώδικες και συντομογραφίες. Ένα μέρος του είναι πρακτικό. Ένα άλλο υπάρχει για να υπόσχεται πράγματα χωρίς να τα δηλώνει, ώστε να μη δεσμεύεται κανείς.
Η ασφαλής προσέγγιση είναι να μη βασίζεστε σε αυτούς τους κώδικες. Ό,τι έχει σημασία για εσάς, ρωτήστε το ρητά και με απλά λόγια στο τηλέφωνο, και θεωρήστε δεδομένο μόνο ό,τι σας απαντηθεί καθαρά. Μια συντομογραφία σε αγγελία δεν είναι συμφωνία και δεν δεσμεύει κανέναν.
Λέξεις που δείχνουν πρόβλημα
Υπάρχει και μια κατηγορία διατυπώσεων που λειτουργούν ως προειδοποίηση, ανεξάρτητα από το πόσο ευγενικά διατυπώνονται. Καταχωρήσεις που παρουσιάζουν ανθρώπους ως εμπόρευμα με χαρακτηριστικά καταλόγου, χωρίς τίποτα που να υποδηλώνει ότι το ίδιο το άτομο έχει λόγο. Διατυπώσεις που υπόσχονται «τα πάντα χωρίς όρια», που στην πράξη σημαίνουν ότι δεν υπάρχει κανείς να ορίσει όρια.
Το ίδιο ισχύει για καταχωρήσεις όπου η επικοινωνία γίνεται πάντα από τρίτο πρόσωπο που απαντά για λογαριασμό πολλών, χωρίς καμία δυνατότητα να συνεννοηθείτε με το άτομο που θα συναντήσετε. Δεν είναι από μόνο του απόδειξη, αλλά είναι μοτίβο, και σε συνδυασμό με πολύ χαμηλή τιμή είναι αρκετό για να μη συνεχίσετε.
Ένα σοβαρό γραφείο ξεχωρίζει ακριβώς εδώ. Δηλώνει τιμές, δηλώνει ελάχιστη διάρκεια, λέει τι δεν κάνει, και δεν υπόσχεται απεριόριστα πράγματα εκ μέρους ανθρώπων που δεν ρωτήθηκαν. Οι περιορισμοί σε μια σελίδα είναι πληροφορία· η απουσία τους επίσης.
Πώς αυτοπροσδιορίζονται οι ίδιες
Όταν ρωτηθούν, οι περισσότερες χρησιμοποιούν είτε τον όρο «συνοδός» είτε περιγραφές που δίνουν έμφαση στη δουλειά ως δουλειά: ωράρια, πελάτες, ραντεβού, ρεπό. Σχεδόν καμία δεν χρησιμοποιεί τους θεσμικούς όρους, και αυτό από μόνο του λέει τι λειτουργεί και τι όχι.
Ό,τι επαναλαμβάνεται σταθερά, όποτε υπάρχει σοβαρή καταγραφή, δεν αφορά λέξεις αλλά συνθήκες: ποιος κρατάει τα χρήματα, ποιος αποφασίζει ώρες, τι γίνεται όταν κάποια θέλει να αρνηθεί. Ένα οργανωμένο γραφείο κρίνεται σε αυτά τα τρία και σε τίποτε άλλο, όποια λέξη κι αν χρησιμοποιεί στη σελίδα του.
Γιατί αξίζει καθόλου να ασχοληθεί κανείς με τις λέξεις
Θα μπορούσε κάποιος εύλογα να πει ότι όλα αυτά είναι φιλολογία και ότι σημασία έχει μόνο η πράξη. Η αντίρρηση θα ήταν βάσιμη αν το λεξιλόγιο δεν είχε πρακτικές συνέπειες. Έχει, και είναι τρεις.
Η πρώτη είναι ότι καθορίζει την ποιότητα της επικοινωνίας από το πρώτο δευτερόλεπτο, με ό,τι σημαίνει αυτό για το τι θα σας προταθεί. Η δεύτερη είναι ότι οι λέξεις των αγγελιών χρησιμοποιούνται συστηματικά για να υποσχεθούν χωρίς να δεσμεύσουν, οπότε το να τις αντιμετωπίζετε ως πληροφορία σας κοστίζει. Η τρίτη είναι ότι οι θεσμικοί όροι φέρνουν μαζί τους μια ολόκληρη οπτική, κατά την οποία κάθε άνθρωπος σε αυτή τη δουλειά αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα προς διαχείριση και όχι ως κάποιος που εργάζεται.
Το πιο χρήσιμο συμπέρασμα είναι απλό: μιλήστε με τους όρους της συναλλαγής και όχι με τους όρους της ηθικής ή του ρεπορτάζ. Ημερομηνία, ώρα, περιοχή, διάρκεια, ποσό. Είναι το λεξιλόγιο που παράγει καθαρές απαντήσεις, και είναι επίσης το λεξιλόγιο που χρησιμοποιούν μεταξύ τους οι άνθρωποι που κάνουν αυτή τη δουλειά.
Συχνές ερωτήσεις
Τι σημαίνει ακριβώς η λέξη ιερόδουλη;
Κυριολεκτικά «υπηρέτρια του ιερού». Συνδέθηκε με λατρευτικά συμφραζόμενα της αρχαιότητας και μεταφέρθηκε πολύ αργότερα ως ευφημισμός στη νεότερη γλώσσα.
Υπήρχε πράγματι ιερή πορνεία στην αρχαία Ελλάδα;
Οι αρχαίες αναφορές υπάρχουν αλλά η σύγχρονη έρευνα τις αντιμετωπίζει επιφυλακτικά, καθώς πολλές γράφτηκαν για να παρουσιάσουν ξένους λαούς ως παράξενους και τα αρχαιολογικά στοιχεία είναι αμφίσημα.
Χρησιμοποιεί κανείς σήμερα αυτή τη λέξη για τον εαυτό του;
Όχι. Είναι όρος τρίτων, κυρίως θεσμών και μέσων ενημέρωσης. Στην αγορά χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά το «συνοδός».
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στους όρους;
Στο ύφος, μεγάλη. Στην ουσία, η μόνη διάκριση που μετράει είναι ποιος ελέγχει ώρες, τιμή και το δικαίωμα άρνησης.
Έχει σημασία τι λέξη θα χρησιμοποιήσω στο τηλέφωνο;
Μεγάλη. Το υποτιμητικό λεξιλόγιο περιορίζει τις απαντήσεις που θα πάρετε, ενώ η ευθεία και φυσιολογική διατύπωση φέρνει πλήρη ενημέρωση και καλύτερες προτάσεις.
Τι σημαίνει συνοδός σε πρακτικό επίπεδο;
Προφίλ με δηλωμένη τιμή από 120 έως 150 ευρώ την ώρα ως αφετηρία, συνεννόηση από πριν, μετρητά στην αρχή, ελάχιστη διάρκεια μία ή δύο ώρες ανάλογα με την περιοχή, και ενιαία τιμή για δείπνο ή διανυκτέρευση.
Οι όροι των μαγαζιών σημαίνουν το ίδιο;
Όχι. Χορεύτρια ή καλλιτέχνιδα αφορά θέαμα και κατανάλωση σε μαγαζί και είναι διαφορετική δουλειά με διαφορετικούς κανόνες.
Γιατί αλλάζουν συνεχώς οι λέξεις;
Επειδή κάθε ευφημισμός απορροφά με τον χρόνο το βάρος του πράγματος που περιγράφει και αντικαθίσταται. Ο κύκλος έχει επαναληφθεί τουλάχιστον τρεις φορές μέσα σε έναν αιώνα.
